О́zim degende... nemese self-made man

Qazaqtyń «ózim degende ógiz qara kúshim bar» degen mátelin jurtshylyq yńǵaıyna qaraı ártúrli maǵynada qoldana beredi. Biz jaqsy maǵynasynda qoldanǵandy qosh kórip otyrmyz. My­saly, sharıǵatta áýeli tilekti ózińnen bastap, sodan keıin ata-ana, otbasy, aǵaıyn-týys, dos-jaranǵa tileý saýapty is sanalady. Nemese ushaqta otyrǵanda qaýipsizdik maskasyn áýeli ózińizdiń taǵyp, sodan keıin janyńyzdaǵy sapar­lasqa járdemdesýdi eskertý – avıasııa salasyndaǵy buljymas ereje. Nege olaı? О́ıtkeni, kim bolsa da ózine eshqa­shan jamandyq oılamaıdy. О́mirde óssem, órkendesem, bir nárse tyndyrsam, qatarymnan qalmasam, baıysam, baqytty bolsam deıdi. Jaratylys zańy solaı. Áńgime tek sol tabıǵı ózimshildikti izgilikke, ilgerileýshilikke, maǵynaly maqsatkerlikke baǵyttaı bilýde. Psıhologııa ǵylymynda ındıvıdýalızm jáne kollektıvızm degen bir-birine qarama-qaıshy uǵymdar bar. Álemge belgili Hofsted, Trıandıs sııaq­ty psıholog ǵalymdar osy eki uǵym­nyń ara jigin ajyratý boıynsha ádis­teme jasap, álemniń 40-tan astam elinde saýal­nama júrgizedi. Nátıjesinde, ındı­vıdýalızmniń máni – adamnyń jeke ıntellektýaldyq táýelsizdigi, ómirde ózin ózi dáleldeýi, derbes tańdaýy, oı-pikirin aıqyn bildirýi tárizdi negizgi adamı qasıetterden quralatynyn túıindeıdi. Tipti ındıvıdýalızm – dúnıedegi barsha tirshilik ataýlyǵa ortaq sıpat. Mate­ma­tık Leıbnıs óziniń shákirtterine aǵash­tyń bir-birine dálme-dál keletin japy­raq­taryn taýyp kelýdi tapsyrypty. Alaıda, árbir japyraqtyń tek ózine ǵana tán pishini men saǵaǵy bolǵan­dyqtan shákirtter tapsyrmany oryndaý múmkin emestigin moıyndapty. Endi ındı­vıdýalızmdi qazaqy qalypqa salatyn bolsaq, álgi ózimiz aıtqan ógiz qara kúshi bar ózimshildiktiń qulaǵy qalqaıyp shyǵa keledi. Olaı bolsa, ózimshildik onsha jaman qasıet emes eken ǵoı degen paıymmen oıymyzdy odan ári sabaqtasaq.  Endi kollektıvızmge keleıik. «Bárin aıt ta, birin aıt, kollektıvtiń jyryn aıt» dep jetpis jyldaı ortaq ógizdiń jonyn sıpap, jolyn tazalaǵan ujymdyq kezeń qoǵamdy enjarlyqqa, nemquraıdylyqqa, birsaryndylyqqa ıtermeledi. Derbes tulǵanyń jańa bıikterdi baǵyndyrýǵa degen múmkindigi, bylaısha aıtqanda, manevry bolmady. Qoıshy qoı baqty, dıqan egin ekti, tokar temir jondy. Qatardaǵy jumysshy stanokty qosyp, óshirip júrip ózi de mashınanyń bir qosalqy bólshegine aınalyp ketkenin sezbedi. Buǵan qosa, tamyr-tanystyqpen dıplom alyp, taltańdaǵan bastyq bolǵysy keletinderdiń sany artty. Kókem aman bolsa bıikke kóteredi, jákem turǵanda jerde qalmaımyn deýshilerdiń qatary kóbeıdi. Qazir she? Kapıtalızmniń qatal zańdy­lyǵy kókeniń kómegine kóne me? Batys elderinde birazdan beri «self-made man» degen uǵym keń taraǵan. Qazaqsha aýdarǵanda «ózin ózi jasaǵan adam». Ulttyq uǵymmen jetkizsek, bir qudaıdan basqa tiri pendeniń kómeginsiz kósegesi kógergen azamat. Bul uǵymdy bastapqyda Amerıkanyń memleket qaıratkeri Bendjamın Franklın engizgen degen sóz bar. Adamnyń ishki jan dúnıesi men sentımentalızmine onsha qyzyqpaıtyn Franklın negizinen, naqty tulǵanyń ómirdegi árbir is-áreketin, qıyndyqty jeńe bilý tásilin, nátıjelerge qol jetkizý joldaryn kóbirek zerdelegen. Tirligin taza paraqtan bastap, búginde baılyǵymen barsha álemdi tańǵaldyrǵan Genrı Ford, Bıll Geıts, Stıv Djobs sııaqty mıllıarderler osy «self-made man» tiziminiń aldynda turǵan alǵyrlar. Shyǵarmashylyq jaǵyna kelsek, áskerı ınjenerden uly jazýshyǵa aınalǵan Fedor Dostaevskııdiń taǵdyry da osy tizimdi tolyqtyra túspek. Sonymen, self-made fılosofııasy adamnyń eshkimniń yqpalyna jyǵyl­maı óz ómirine tolyqtaı jaýapkershilik alý, kóldeneń kedergilerdi jeńip, naq­t­y maqsatqa qol jetkizý nátıjesi­­men ólshenedi. Kúnin bosqa ótkizip, sama­ıyn kúnge aǵartatyn toǵysharlar self-made adam úshin bitispes jaý. Self-made man ýaqyttyń suranysynda bolý úshin kúndelikti tanymdyq aqparattyń ora­san aǵynyn óziniń zerdesi arqyly ót­kizedi. Aıtalyq, ol tis dárigeri­niń keze­ginde otyryp, ýaqytyn óltirmeı ǵyly­mı jýrnaldardy paraqtaıdy, keptelis­terde tanymdyq aýdıo kitap tyńdaıdy, qoly qalt etse túrli trenıngter men semı­narlarǵa, kýrstarǵa baryp biliktiligin arttyrady. Iаkı, ózimshildigi tikeleı ózine, dos-jaranyna, tutastaı qoǵamǵa paıda ákelmese, zııan shektirmeıdi. Túptep kelgende, búgingi zamannyń ıgiligi men jemisin kóretinder de osy self-made man nemese Abaısha aıtqanda «ózińe sen, ózińdi alyp shyǵar, eńbegiń men aqylyń eki jaqtap» degen qaǵıdatty ustanatyn «ózimshilder» bolmaq.